Beksińscy. Portret podwójny, Magdalena Grzebałkowska

"Beksiński nigdy nie uderzył swojego syna. Beksiński nigdy nie przytulił swojego syna". Po przeczytaniu tego motta, wiedziałam już, że nie będę miała do czynienia z kolejną książką o kontrowersyjnym artyście i jego twórczości. Musiało chodzić o coś więcej. I nie rozczarowałam się.

Magdalenę Grzebałkowską znamy jako świetną reporterkę "Gazety Wyborczej" i laureatkę nagrody Grand Press w kategorii dziennikarstwo specjalistyczne. Jej lekkie pióro i świetny styl pisania w połączeniu z rzetelną pracą reporterską zaowocowały niezwykłą książką o niezwykłych ludziach.

"Beksińscy. Portret podwójny" nie jest biografią ojca i syna, jest porywającą opowieścią o miłości, samotności i śmierci. Grzebałkowska, jak sama opowiada, poświęciła książce dwa i pół roku, w tym czasie zajmowała się wyłącznie pracą nad tym tematem. Na miesiąc zamieszkała nawet wraz z rodziną w Sanoku, gdzie początek bierze cała historia.

Książka nie miała być biografią, co brzmi zbyt poważnie, obliguje do szerokich komentarzy związanych chociażby z krytyką sztuki, kiedy pisze się o artyście, ale "dużym reportażem" – mówi Grzebałkowska.

Pora przedstawić dwie postaci dramatu. Ojciec. Zdzisław Beksiński. Urodzony w Sanoku, gdzie powrócił po studiach w Krakowie, aby objąć etat działe konstruktorskim fabryki "Autosan". Czas na realizację pasji artystycznych musiał dzielić ze znienawidzoną pracą w fabryce.

Beksiński projektował nadwozia, znaki graficzne, opracowywał stylistykę prototypowych autobusów. Jednak innowacyjność i rozmach jego pomysłów nie znalazły uznania władz. W efekcie żaden autobus projektu Beksińskiego nie wyjechał na polskie szosy.

Duszna atmosfera podkarpackiego miasteczka i tęsknota za silniejszymi bodźcami zmusiła malarza do przeprowadzki do wielkiego miasta. Od 1977 wraz z rodziną zameldował się w M-5 na warszawskim Służewcu. O malarzu zaczyna być głośno. Próby popularyzacji dzieł Beskińskiego podejmuje się mieszkający w Paryżu marszand Piotr Dmochowski. Delegacja z Tokio wykupuje obrazy za oszałamiającą wówczas kwotę miliona dolarów. Malarz w panteonie gwiazd polskiej sztuki współczesnej zajmuje  miejsce obok Hasiora, Dudy-Gracza, Dunkowskiego, Trasina. Zostaje brutalnie zamordowany we własnym mieszkaniu w przededniu swoich 77. urodzin.

Tomasz Beksiński. Syn. Naznaczony od początku. Szukający swojej drogi, kochliwy, ale niepotrafiący zatrzymać miłości. Zamieszkuje w bliskim sąsiedztwie rodziców, bywa u nich codziennie na obiedzie. Wstaje nie wcześniej niż o 13.00. Pasjonuje się muzyką i wampirami. Zostaje dziennikarzem muzycznym. Jego audycje w radiu, zwłaszcza kultowa "Muzyczna poczta UKF" w Trójce, kształtują gust muzyczny całego pokolenia. Zafascynowany zachodnim kinem, które z trudem przebija się przez berliński mur, zdobywa oryginały i tłumaczy ścieżki dialogowe. Na początku na potrzeby przyjaciół, potem jego tłumaczenia słyszy cała Polska.

Tomkowi Beksińskiemu zawdzięczamy dziś polskie wersje językowe serii z Jamesem Bondem, to on odkrył dla nas Monty Pythona, filmy Polańskiego, niezliczone westerny i horrory. Nie chce wkraczać w XXI wiek, po kilku nieudanych próbach, Beskińskiemu juniorowi  udaje się popełnić samobójstwo w Wigilię 1999 roku.

Magdalena Grzebałkowska misterną konstrukcję książki opiera na korespondencji –  malarza i jego przyjaciół, marszanda Piotra Dmochowskiego, osobistym dzienniku artysty i  rozmowach z ludźmi, którzy przewinęli się przez życie Beksińskich i ich mieszkania. Dziennikarka opowiada, że ani razu nie spotkała się z odmową, wszyscy dawni przyjaciele i znajomi Beksińskich chętnie opowiadali o Zbigniewie i Tomku, udostępniali osobistą korespondencję, mimo że wielu z nich rozczarowało się wcześniejszymi kontaktami z dziennikarzami szukającymi po prostu łatwej sensacji.

Reporterka snuje opowieść, sagę rodu, która znajduje swój tragiczny koniec. Nie ulega pokusie, aby sensacyjną historię śmierci ojca i syna uczynić siłą napędową książki, dzięki temu otrzymujemy niemal wiwisekcyjny obraz artystycznych, wrażliwych i zagubionych dusz, które próbują znaleźć się z większym lub mniejszym trudem w nieprzyjaznej rzeczywistości.

Beksiński senior ucieka w trans malowania, drobne natręctwa i obsesje, popada w uzależnienie od technologii. Junior ucieka przed emocjami w kino, muzykę, chorobliwą fascynację śmiercią, wampiryzm. Obydwaj żyją w szczelnych kokonach, nie dopuszczając nikogo naprawdę blisko, a ich rozpaczliwie próby zbudowania więzi, ucieczki od samotności, zawsze kończą się spektakularną klęską.

Obydwaj są naznaczeni jakimś emocjonalnym paraliżem, który przez otoczenie odczytywany był po prostu jako patologicznie wybujały egocentryzm.

Beksiński oskarżany, że w swoim malarstwie nadmiernie eksploatuje desygnaty śmierci, tłumaczył: "postanowiłem malować, rysować, rzeźbić, by przetrwać w swych dziełach. Malować śmierć, żeby choć na chwilę o niej zapomnieć".

Magdalena Grzebałkowska w rozmowie tłumaczy: za wszelką cenę chciałam uniknąć domorosłego psychologizowania, oceniania postaci, wyrażania własnej opinii, ujawnia własnego zdania na temat historii ojca i syna. Jednak przyznaje, że o ile Zbigniewa Beksińskiego udało się jej "rozgryźć" w połowie pracy nad materiałami, o tyle Tomek pozostał do końca nieprzeniknioną zagadką.

Autorka odkrywając informacje o kolejnych próbach samobójczych Beksińskiego juniora, widząc jak bezwzględny i niemiły bywa w stosunku do rodziców, a całkiem odmienny jest chociażby dla słuchaczy, jak broni się przed nadmiarem miłości ze strony matki, przyznaje, że ten bohater pozostaje nadal zagadką.

"Beksińscy. Portret podwójny" to nie tylko studium postaci. Reporterska wrażliwość autorki przejawia się również w przeprowadzonej mistrzowsko rekonstrukcji codzienności.

Magdalena Grzebałkowska jest z wykształcenia historykiem i wyznaje zasadę, że "ukazanie historii kultury materialnej jest niezbędne dla opowieści, dla właściwego ukazania bohaterów". Podglądanie życia codziennego to część reporterskiej pracy. Dzięki temu wiemy, jak wyglądały dziewczyny, w których raz za razem zakochiwał się Tomek, w co się ubierał, co lubił jeść najbardziej. Podobne informacje dostajemy  o Mistrzu. Wiemy, że miał tylko dwa komplety ubrań – jeden do malowania, drugi do podejmowania gości, że  najbardziej na świecie uwielbiał pierogi ruskie swojej żony, po jej śmierci żywił się wyłącznie pepsi, kiszonymi ogórkami, kanapkami z McDonald’s.

Widzimy wnętrza mieszkań, układ pracowni. Tak wspaniałe odmalowanie detalu sprawia, że tym mocniej zanurzamy się w historii, a bohaterowie stają się nam coraz bliżsi. Wielką historię, zmiany społeczno-obyczajowe też poznajemy z perspektywy bohaterów: malarza, który walczy z cenzurą, ubiega się o przydział farb i bezcenny meldunek w Warszawie w  szarych czasach schyłkowego socjalizmu, a następnie zachłystuje się konsumpcyjnymi możliwościami po transformacji.

Opowieść okrasza też wiele świetnych anegdot, jak choćby ta o modzie na środki poszerzające świadomość w latach 60., kiedy to z braku marihuany i haszyszu, zdeterminowani poszukiwacze wrażeń kradli deficytowe banany i suszone łupiny ćmili w fajkach, wizji i odlotów nie doświadczyli, a tylko drętwienia nóg.

Historię Beksińskich podejmowano już wielokrotnie, zwykle próby te opierały się na mrocznej sensacji, motywie fatum ciążacego rzekomo nad tą rodziną.  Magdalena Grzebałkowska opowiada: chciałam uniknąć tych banalnych tropów na wzór gotyckiej powieści Alana Edgara Poe "Zagłada domu Usherów". Gdyby spuścić całe powietrze z tej książki – w efekcie mamy po prostu historię dwóch niezwykłych jednostek. Historię o potrzebie miłości, jej poszukiwaniu, a także niemożności jej doświadczenia.

 

Autor: Marianna Janicka

Źródło: Onet